Khi con ngã trầy xước nhẹ lúc đang ở ngoài, bạn cho con ngồi xuống, rửa vết trầy bằng thật nhiều nước sạch (nước đóng chai hoặc nước máy) để trôi hết cát bụi, thấm khô bằng khăn sạch, rồi che lại bằng băng dán hoặc gạc sạch nếu vết trầy ở chỗ dễ cọ xát. Không bôi kem đánh răng, dầu gió, nước mắm hay lá cây giã lên vết thương.
Vết trầy nông ở đầu gối, khuỷu tay, lòng bàn tay là chuyện thường gặp nhất khi trẻ chạy nhảy ngoài trời. Phần lớn tự lành trong vài ngày nếu được rửa sạch. Cái cần biết thêm là những dấu hiệu cho thấy vết thương không còn nhẹ, và khi nào cú ngã cần được bác sĩ xem.
Tình huống: vấp ngã trên đường dạo công viên
Bà Lan ở Cần Thơ dắt cháu trai bốn tuổi đi dạo công viên ven sông. Bé chạy theo một con chó nhỏ, vấp gờ lát gạch, ngã sấp. Đầu gối trầy một mảng bằng đồng xu, rớm máu, dính cát. Bé khóc to, bà thì không mang theo gì ngoài một chai nước và gói khăn giấy.
Chừng đó thực ra đã đủ để xử lý một vết trầy nông. Thứ quan trọng nhất trong sơ cứu vết trầy không phải là thuốc sát trùng, mà là nước sạch đủ nhiều để rửa trôi đất cát. Bụi bẩn để lại trong vết trầy mới là thứ làm vết thương lâu lành và dễ nhiễm trùng.
Việc đầu tiên trước khi rửa là dỗ cho con bình tĩnh và nhìn nhanh toàn thân: con có đập đầu không, có chỗ nào sưng biến dạng, có kêu đau dữ ở tay chân không. Nếu chỉ là vết trầy ở da và con vẫn cử động bình thường, bạn chuyển sang rửa.
Rửa và che vết trầy khi không có túi sơ cứu
Rửa tay của bạn trước nếu có thể, hoặc lau bằng khăn ướt, để không đưa thêm vi khuẩn vào vết thương.
- Cho con ngồi xuống bậc thềm, ghế đá. Nói trước với con: "Bà rửa cho sạch nhé, hơi rát một chút thôi." Trẻ được báo trước ít giãy hơn.
- Đổ nước sạch chảy thành dòng nhỏ lên vết trầy, đổ từ từ và nhiều, khoảng nửa chai nước nhỏ cho một vết bằng đồng xu. Dòng nước cuốn cát ra ngoài tốt hơn lau.
- Hạt cát còn dính thì gạt nhẹ bằng mép khăn giấy ướt, theo hướng ra ngoài vết thương. Không cạy, không chà mạnh.
- Nếu còn rớm máu, đặt khăn giấy sạch gấp vài lớp lên, ấn nhẹ khoảng hai ba phút. Vết trầy nông thường cầm máu nhanh.
- Thấm khô vùng da xung quanh. Che vết trầy bằng băng dán cá nhân hoặc gạc nếu có; không có thì dùng khăn tay sạch buộc lỏng bên ngoài, chủ yếu để khỏi cọ vào quần áo và đất cát.
- Về nhà, rửa lại một lần nữa bằng nước sạch và xà phòng nhẹ quanh mép vết thương, thay gạc mới.
Nước sạch ở đây là nước đóng chai, nước máy hoặc nước đun sôi để nguội. Không dùng nước hồ, nước ao, nước mưa đọng hay nước đá trong cốc nước ngọt của quán.
Những thứ hay được bôi lên vết trầy và có nên dùng không
Có nhiều thứ được truyền tai nhau. Bảng dưới giúp bạn biết cái nào nên tránh khi đang ở ngoài, không có tủ thuốc.
| Thứ hay được dùng | Nên không | Vì sao |
|---|---|---|
| Nước sạch, nước muối sinh lý | Nên | Rửa trôi cát bụi, ít gây rát, đủ cho vết trầy nông |
| Kem đánh răng | Không | Gây rát, bít vết thương, khó quan sát, không có tác dụng sát trùng vết thương |
| Dầu gió, dầu cù là | Không | Rất xót, kích ứng vết thương hở |
| Nước mắm, muối hạt, chanh | Không | Rát nhiều, có thể mang thêm vi khuẩn, không làm sạch hơn nước |
| Lá cây giã đắp, thuốc lào, bã cà phê | Không | Đưa thêm đất bẩn, dễ nhiễm trùng, dễ để lại sẹo |
| Cồn đậm đặc đổ thẳng | Không nên khi đang ở ngoài | Rất xót, trẻ giãy mạnh, làm tổn thương mô lành |
Nếu túi đồ của bạn có sẵn dung dịch sát trùng dùng cho vết thương mà bác sĩ hay dược sĩ từng hướng dẫn cho con, dùng theo đúng hướng dẫn đó. Nếu không có, nước sạch đã là bước quan trọng nhất.
Dấu hiệu cú ngã không còn là chuyện nhẹ
Vết thương sâu, há miệng, chảy máu không cầm. Ấn chặt bằng khăn sạch liên tục khoảng mười phút. Nếu vẫn chảy, hoặc vết rách sâu thấy mỡ, cần đưa con đi khám để được khâu hoặc dán.
Có vật lạ cắm vào, mảnh kính, đinh. Không tự rút ra nếu vật cắm sâu. Giữ yên, che quanh vật đó bằng khăn sạch và đưa con đi khám ngay.
Vết trầy rất rộng, dính nhiều đất cát không rửa hết. Nhất là vết ngã trên đường nhựa, bãi đất. Cần nhân viên y tế làm sạch kỹ để tránh nhiễm trùng và sẹo xăm màu do cát còn lại.
Con không cử động được tay chân, sưng to, biến dạng. Có thể có tổn thương xương khớp. Giữ chỗ đau yên, không nắn, đưa con đi khám.
Con đập đầu khi ngã. Theo dõi kỹ trong những giờ tiếp theo. Nếu con nôn nhiều lần, li bì, khó đánh thức, lơ mơ, co giật, nói lắp bắp, đi loạng choạng hay mất ý thức dù chỉ một lúc, gọi 115 ngay.
Con chưa tiêm đủ mũi uốn ván và vết thương bẩn. Nhất là vết đâm từ vật bằng kim loại gỉ, vết thương dính phân súc vật, đất vườn. Hỏi bác sĩ về việc tiêm phòng.
Vết trầy ở những chỗ cần để ý hơn
Lòng bàn tay. Trẻ ngã thường chống tay, lòng bàn tay trầy và dính sạn nhỏ. Rửa thật kỹ vì tay con sẽ chạm vào mọi thứ và đưa lên miệng. Che bằng băng dán, nhắc con không mút tay cho tới khi về nhà rửa lại.
Cằm, trán, gò má. Da mặt mỏng, chảy máu nhiều hơn chỗ khác dù vết thương nhỏ, nên trông đáng sợ hơn thực tế. Ấn khăn sạch vài phút là cầm. Vết rách ở cằm dài và há miệng thì nên đi khám vì có thể cần khâu để đỡ sẹo.
Môi, miệng, răng. Trẻ ngã sấp hay đập miệng. Cho con súc miệng bằng nước sạch, ấn khăn lên chỗ chảy máu ở môi. Răng lung lay, gãy hoặc bật hẳn ra thì giữ chiếc răng trong sữa tươi hoặc nước muối sinh lý và đưa con tới nha sĩ sớm.
Gần mắt. Không rửa bằng dòng nước mạnh vào mắt. Nếu có cát vào mắt, cho con chớp mắt, rửa nhẹ bằng nước sạch từ góc trong ra góc ngoài. Con kêu đau mắt nhiều, nhìn mờ, mắt đỏ kéo dài thì đưa đi khám mắt.
Vết ngã trên đường nhựa nóng. Ngoài trầy còn có thể bỏng nhẹ. Dội nước mát sạch lâu hơn bình thường, vài phút, rồi che lỏng bằng gạc. Phồng rộp lớn thì đi khám.
Trẻ ngã từ xe đạp, xe trượt, xe máy: xem gì trước khi rửa
Ngã từ xe đạp, xe trượt hay khi đang ngồi trên xe máy thì tốc độ và độ cao lớn hơn ngã khi chạy bộ, nên trước khi lo vết trầy, bạn tự hỏi ba câu. Con có đập đầu hay không, kể cả khi có đội mũ bảo hiểm? Con có tự đứng dậy và cử động tay chân bình thường không? Con có kêu đau ở cổ, lưng, bụng không?
Nếu con đập đầu mạnh, kêu đau cổ, đau lưng, đau bụng nhiều, hoặc không tự đứng dậy được, đừng vội bế con lên hay lay con. Để con nằm yên ở chỗ an toàn, tránh xa dòng xe, gọi 115. Đây không còn là chuyện mẹo vặt mà là tai nạn cần nhân viên y tế đánh giá.
Nếu con tự đứng dậy, khóc to, đi lại bình thường và chỉ có vết trầy ở da, bạn xử lý như các bước ở trên. Tuy vậy vẫn để ý con trong phần còn lại của ngày, nhất là với cú ngã có va đầu. Mũ bảo hiểm bị nứt, móp sau cú ngã thì thay mũ mới, kể cả khi trông vẫn dùng được.
Dỗ con lúc ngã: mấy câu nên và không nên
Trẻ ngã thường khóc vì sợ nhiều hơn vì đau. Cách bạn phản ứng trong mười giây đầu ảnh hưởng nhiều tới việc con có cho rửa vết thương hay không.
- Giữ giọng bình tĩnh. Hét lên "trời ơi máu" làm con hoảng theo. Câu "Ồ, ngã rồi, để mẹ xem nào" nghe nhẹ nhõm hơn hẳn.
- Không đánh đất, đánh ghế "cho con nín". Trò này dạy trẻ đổ lỗi cho đồ vật và người khác, không giúp gì cho vết thương.
- Không nói "có thế mà cũng khóc". Con thật sự đau. Gọi tên cảm xúc "Đau lắm phải không" giúp con dịu nhanh hơn.
- Cho con một việc nhỏ. Giữ chai nước giúp mẹ, đếm tới mười trong lúc mẹ rửa. Việc nhỏ giúp con phân tâm khỏi cảm giác rát.
- Khen khi xong. "Con giỏi quá, ngồi yên cho mẹ rửa." Lần sau con sẽ hợp tác nhanh hơn.
Nếu con khóc không dứt, kêu đau ngày càng tăng ở một chỗ, đừng chỉ dỗ mà nhìn lại chỗ đau một lần nữa. Trẻ nhỏ đôi khi không chỉ đúng chỗ đau.
Theo dõi mấy ngày sau và lần sau mang theo gì
Vết trầy nông thường đóng vảy trong một hai ngày và lành trong khoảng một tuần. Giữ vết thương sạch, khô, thay gạc khi ướt hoặc bẩn. Không cạy vảy; vảy tự bong sẽ ít để lại vết thâm hơn.
Những dấu hiệu nhiễm trùng cần đưa con đi khám: vết thương ngày càng sưng, nóng, đỏ lan rộng ra xung quanh, chảy mủ, có mùi hôi, hoặc con sốt. Đừng tự mua thuốc bôi hay thuốc uống cho con khi chưa được khám.
Lần sau đi chơi với trẻ nhỏ, một túi sơ cứu bé bằng bàn tay là đủ: vài miếng băng dán cá nhân nhiều cỡ, vài miếng gạc vô trùng, một ống nước muối sinh lý nhỏ, một cuộn băng dính y tế, khăn ướt không mùi. Thêm một chai nước sạch là bạn xử lý được hầu hết các vết trầy ở công viên.
Cho con mặc quần dài mỏng, đi giày kín mũi khi chơi ở chỗ nền cứng như sân gạch, đường nhựa. Đầu gối và ngón chân là hai chỗ hay trầy nhất ở trẻ đang tập chạy.
Câu hỏi thường gặp
Rửa vết trầy cho trẻ bằng nước gì khi đang ở ngoài?
Nước đóng chai, nước máy hoặc nước đun sôi để nguội. Đổ thành dòng và nhiều để cuốn cát ra. Không dùng nước ao hồ, nước đọng hay nước đá trong đồ uống.
Có nên bôi kem đánh răng lên vết trầy cho trẻ không?
Không nên. Kem đánh răng gây rát, bít vết thương, khó quan sát và không có tác dụng làm sạch vết thương. Nước sạch là đủ cho vết trầy nông.
Vết trầy của trẻ có cần băng kín không?
Vết trầy ở chỗ dễ cọ xát với quần áo, đất cát như đầu gối nên che bằng băng dán hoặc gạc. Vết nhỏ ở chỗ ít cọ thì để thoáng, giữ sạch và khô là được.
Trẻ ngã đập đầu khi chơi thì theo dõi gì?
Theo dõi trong những giờ sau: nôn nhiều lần, li bì, khó đánh thức, lơ mơ, co giật, đi loạng choạng hoặc mất ý thức dù ngắn. Có bất kỳ dấu hiệu nào thì gọi 115 ngay.
Khi nào vết trầy của trẻ cần đi khám?
Khi vết thương sâu, chảy máu không cầm sau mười phút ấn, có vật lạ cắm vào, dính nhiều đất cát không rửa hết, hoặc vài ngày sau sưng đỏ, chảy mủ, con sốt.
Túi sơ cứu nhỏ khi mang trẻ đi chơi gồm những gì?
Băng dán cá nhân nhiều cỡ, vài miếng gạc vô trùng, một ống nước muối sinh lý nhỏ, băng dính y tế, khăn ướt không mùi và một chai nước sạch. Túi nhỏ bằng bàn tay là đủ.