Khi ăn cay quá, thứ làm dịu nhanh nhất là đồ có chất béo hoặc tinh bột như sữa, sữa chua, cơm trắng, bánh mì; uống nước lạnh chỉ đỡ vài giây rồi lại rát. Chất gây cay trong ớt tan trong chất béo chứ không tan trong nước, nên nước chỉ dội qua mà không cuốn được nó khỏi lưỡi.
Cảm giác bỏng rát đó là thần kinh báo nóng chứ không phải lưỡi bị bỏng thật, nên hầu như tự hết sau mười đến hai mươi phút. Việc của bạn là rút ngắn khoảng thời gian khó chịu bằng đúng thứ, tránh mấy thứ làm tệ thêm, và nhận ra vài dấu hiệu hiếm gặp không còn là chuyện cay thông thường.
Vì sao uống nước đá lại thấy cay hơn sau đó
Vị cay của ớt đến từ một nhóm chất bám vào đầu dây thần kinh cảm nhận nhiệt trong miệng. Các đầu dây này vốn báo cho não khi gặp thứ nóng trên khoảng bốn mươi độ; chất cay kích hoạt chúng dù miếng ăn không nóng, nên bạn thấy như bị bỏng. Chất này gần như không tan trong nước nhưng tan tốt trong dầu mỡ và cồn.
Ngụm nước đá làm mát lưỡi, các đầu dây tạm im, nên vài giây đầu thấy dễ chịu. Nhưng chất cay vẫn nằm nguyên trên niêm mạc, nước lại trải nó ra khắp miệng, nên khi miệng ấm lại cảm giác rát quay về, đôi khi rộng hơn. Đó là lý do có người uống liền mấy cốc trà đá mà vẫn xuýt xoa.
Độ cay cũng không đều giữa các loại ớt. Ớt hiểm, ớt xiêm nhỏ trái cay hơn nhiều so với ớt sừng to trái; phần gân trắng và hạt bên trong chứa nhiều chất cay nhất. Một lát ớt hiểm thái mỏng lẫn trong nước mắm có thể cay hơn cả một quả ớt sừng nguyên. Biết điều này giúp bạn gạt đúng thứ ra khỏi bát thay vì bỏ cả món.
Nước lạnh không có hại, chỉ là kém hiệu quả. Nếu bên cạnh không có gì khác, ngậm nước lạnh trong miệng vài giây rồi nuốt, lặp lại, vẫn tốt hơn uống ừng ực. Còn nếu trên bàn có cơm hay có thể gọi một hộp sữa, đó mới là thứ đáng lấy.
Thứ trên bàn quán ăn: xếp theo mức giúp dịu cay
Bảng này xếp những thứ bạn hay có trong tầm tay ở quán Việt, từ giúp nhiều đến gần như không giúp. Lý do nằm ở cột cuối, để bạn tự suy ra khi gặp thứ khác.
| Thứ có sẵn | Mức giúp | Vì sao |
|---|---|---|
| Sữa tươi, sữa chua, sữa đặc pha | Nhiều | Có chất béo hoà tan chất cay và một loại đạm trong sữa bám lấy chất cay kéo đi |
| Cơm trắng, bánh mì, bánh tráng không tẩm | Khá | Nhai làm chà nhẹ chất cay khỏi lưỡi, tinh bột hút bớt dầu ớt |
| Nước cốt dừa, chè có nước cốt dừa | Khá | Nhiều chất béo |
| Nước đường, trà đá ngọt | Ít | Vị ngọt làm não bớt chú ý đến cảm giác rát, không gỡ chất cay |
| Dưa leo, rau sống mát | Ít | Mát và nhiều nước, nhai được nên đỡ hơn nước suông một chút |
| Nước lọc, nước đá | Rất ít | Chỉ làm mát tạm, chất cay không tan trong nước |
| Bia | Không nên | Nồng độ cồn thấp không đủ gỡ chất cay, ga làm niêm mạc đang rát xót thêm |
Khi gọi sữa, chọn sữa có béo. Sữa tách béo giúp kém hơn rõ rệt vì chính phần béo là thứ cuốn chất cay đi.
Ba phút sau khi lỡ cắn trúng ớt
Thứ tự dưới đây giúp bạn qua cơn cay nhanh mà không làm rộng vùng rát. Mấu chốt là đừng hít hà bằng miệng và đừng uống dồn.
- Nhả phần còn ngậm ra giấy ăn nếu có thể. Không cần cố nuốt nốt miếng đang cay.
- Ăn một thìa cơm trắng hoặc miếng bánh mì, nhai chậm, để tinh bột lăn qua vùng rát rồi nuốt.
- Nếu có sữa hay sữa chua, ngậm một ngụm trong miệng vài giây, đảo qua lưỡi rồi mới nuốt. Ngậm quan trọng hơn uống nhiều.
- Thở đều bằng mũi. Hít hà bằng miệng đưa không khí khô lướt qua niêm mạc đang bị kích thích, làm cảm giác rát kéo dài.
- Lau nước mắt bằng giấy sạch, không dùng ngón tay vừa cầm ớt hay đũa dính ớt dụi lên mắt.
- Chờ mười phút trước khi ăn tiếp món đó; lúc này hãy gạt ớt sang một bên hoặc xin bát nước dùng không ớt để pha loãng.
Nếu quán không có sữa, đừng ngại xin một bát cơm trắng không, hầu hết quán cơm, quán bún đều có. Ăn tiếp món cay thì ăn xen kẽ: một miếng có ớt, một miếng cơm, để lưỡi không bị dồn chất cay liên tục.
Cách tự kiểm: nếu sau hai mươi phút miệng đã hết rát, mọi thứ bình thường thì đó chỉ là cơn cay. Nếu sau khoảng thời gian đó cảm giác lại lan xuống họng, ngực hoặc kèm sưng, đọc mục dấu hiệu bên dưới.
Mấy mẹo chữa cay truyền miệng: cái nào có lý, cái nào không cần
Ngậm một thìa đường. Có chút tác dụng thật vì vị ngọt cạnh tranh sự chú ý với cảm giác rát, và đường hạt chà nhẹ lên lưỡi. Nhưng đỡ ít hơn sữa hay cơm nhiều. Nếu trên bàn có lọ đường mà không có gì khác thì dùng được, người đang phải kiêng đường thì bỏ qua.
Ngậm dầu ăn hay mỡ. Về lý thì chất béo hoà tan được chất cay, nhưng ngậm dầu ăn ở quán vừa khó chịu vừa không sạch. Sữa, sữa chua hay nước cốt dừa cho cùng tác dụng mà dễ nuốt hơn nhiều.
Uống rượu mạnh cho tan cay. Cồn hoà tan chất cay, nhưng nồng độ đủ để có tác dụng lại làm niêm mạc đang bị kích thích xót thêm, chưa kể chuyện phải lái xe về. Không đáng làm.
Ăn chanh, giấm cho trung hoà. Chất cay không phải là thứ bị axit trung hoà như kiểu phản ứng trong phòng thí nghiệm. Axit gặp lưỡi đang rát thường chỉ làm xót hơn.
Ngậm đá viên thật lâu. Làm tê lưỡi tạm thời, nhưng chất cay vẫn còn đó và ngậm đá lâu có thể làm buốt răng, rát niêm mạc vì lạnh. Ngậm vài giây cho đỡ thì được, đừng ngậm liên tục.
Ví dụ: Lộc và đĩa cơm tấm ở Cần Thơ
Lộc là sinh viên ở Cần Thơ, ăn trưa ở quán cơm tấm gần trường. Bát nước mắm có mấy lát ớt hiểm thái mỏng, Lộc rưới cả lên cơm mà không để ý, miếng thứ hai đã thấy lưỡi như bị kim châm, tai nóng bừng, mắt chảy nước.
Phản xạ đầu tiên là uống hết cốc trà đá, được chừng năm giây rồi rát lại. Bạn ngồi cùng gọi cho Lộc một hộp sữa tươi có đường ở tủ mát của quán. Lộc ăn hai thìa cơm phần chưa rưới nước mắm, ngậm sữa từng ngụm, thở bằng mũi. Khoảng bảy tám phút sau thì đỡ hẳn, phần cơm có ớt Lộc gạt sang mép đĩa và xin thêm ít nước mắm không ớt.
Điều đáng chú ý là cốc trà đá thứ hai, thứ ba mà Lộc gọi thêm không giúp gì, còn hai thìa cơm trắng và mấy ngụm sữa thì có. Lộc cũng nhận ra mình làm cay lâu thêm vì cứ hít hà bằng miệng cho đỡ nóng, đến khi ngậm miệng thở bằng mũi thì cảm giác rát dịu nhanh hơn hẳn.
Lần sau Lộc rút ra hai việc nhỏ: nhìn kỹ bát nước chấm trước khi rưới, và nói luôn với quán là cho ớt để riêng. Cả hai việc đều tốn không đến mười giây.
Khi nào không còn là chuyện cay thông thường
Môi, lưỡi, họng sưng lên hoặc khó thở, khò khè. Đây không phải phản ứng với độ cay mà có thể là dị ứng với một thành phần trong món ăn. Gọi 115 hoặc nhờ người đưa đến cơ sở y tế gần nhất ngay, đừng ngồi chờ hết cay.
Đau bụng dữ dội, nôn nhiều, nôn ra máu. Đồ cay có thể làm người có dạ dày nhạy cảm cồn cào, nhưng đau quặn dữ dội, nôn liên tục hay có máu là dấu hiệu cần đi khám ngay chứ không chờ tự hết.
Cảm giác rát kéo dài nhiều giờ hoặc có vết loét trong miệng. Cơn cay bình thường hết trong vòng nửa giờ. Rát kéo dài, lở loét, đau khi nuốt nhiều ngày nên đi khám để biết nguyên nhân.
Ớt bắn vào mắt mà rửa nhiều lần vẫn đau, nhìn mờ. Rửa mắt bằng nhiều nước sạch, không dụi. Nếu sau khi rửa vẫn đau nhiều, mờ, sợ ánh sáng thì đi khám mắt.
Người có bệnh dạ dày, đang mang thai, trẻ nhỏ. Không có mẹo nào thay được việc tránh ăn quá cay. Nếu đã lỡ và thấy khó chịu kéo dài, hỏi bác sĩ thay vì tự xử lý.
Lần sau: gọi món ở quán sao cho đừng bị cay quá tay
Nhiều món Việt có ớt nằm sẵn trong nồi nước dùng, sốt ướp hay muối chấm, nên dặn đúng lúc gọi món hiệu quả hơn mọi mẹo chữa cay. Vài câu dặn ngắn:
- "Cho em ớt để riêng" khi gọi bún, phở, mì, cơm tấm; nhiều quán bỏ sẵn ớt vào bát nếu không được dặn.
- "Món này có cay sẵn không anh/chị?" với món lạ như bún bò, mì Quảng, lẩu Thái, gà nướng ướp sa tế; câu trả lời quyết định bạn có gọi kèm cốc sữa hay không.
- Với đồ nướng, xin muối chấm không ớt hoặc chỉ chấm một góc nhỏ để thử.
- Thử nước dùng bằng một thìa nhỏ trước khi khuấy đều ớt sa tế có sẵn trên mặt.
- Gọi kèm một thứ làm dịu ngay từ đầu nếu biết món cay: một bát cơm trắng, đĩa dưa leo hay cốc sữa đậu.
Nếu đi cùng người khác, đừng ngại nói thẳng mình ăn cay kém. Gọi chung một nồi lẩu hay một đĩa gà nướng, phần nước chấm và phần sa tế có thể chia riêng ngay từ đầu, không ai phải ăn theo khẩu vị của người khác.
Một lưu ý nhỏ: "chỉ hơi cay" của người quen ăn cay và của bạn là hai mức khác nhau. Nếu chưa ăn quán đó bao giờ, cứ xin ớt riêng.
Câu hỏi thường gặp
Ăn cay quá uống nước chanh có đỡ không?
Nước chanh hơi chua có thể làm bạn chú ý sang vị khác, nhưng axit gặp niêm mạc đang rát dễ làm xót thêm. Sữa, sữa chua hoặc cơm trắng giúp dịu tốt hơn và không gây xót.
Vì sao ăn cay lại chảy nước mắt, nước mũi?
Chất cay kích thích các đầu dây thần kinh trong miệng và mũi, cơ thể phản ứng bằng cách tiết nước mắt, nước mũi để rửa trôi. Phản ứng này tự hết khi cơn cay qua, không cần làm gì thêm ngoài lau bằng giấy sạch.
Ăn cay quá có làm bỏng lưỡi thật không?
Thường là không. Ớt kích hoạt cảm giác nóng nhưng không làm tổn thương mô như nước sôi. Nếu rát kéo dài nhiều giờ hoặc thấy loét, phồng rộp thì nên đi khám để xem có nguyên nhân khác.
Uống bia khi ăn cay có giúp đỡ cay không?
Không đáng kể. Bia có ít cồn nên gỡ chất cay rất kém, ga còn làm miệng xót thêm. Muốn dịu cay thì gọi sữa hoặc ăn cơm, bánh mì sẽ hiệu quả hơn.
Người đau dạ dày lỡ ăn cay ở quán thì nên làm gì?
Dừng món cay, ăn thêm cơm trắng hoặc đồ nhạt, ngồi nghỉ thay vì vận động ngay. Nếu đau quặn dữ dội, nôn nhiều hay nôn ra máu thì đi khám ngay, đừng tự dùng thuốc theo mách bảo.
Trẻ con lỡ ăn phải ớt thì dỗ thế nào?
Cho bé ăn một thìa cơm hoặc uống vài ngụm sữa, lau miệng và tay bé bằng khăn sạch để bé không dụi mắt. Nếu bé sưng môi, khó thở, nôn nhiều thì đưa đi khám ngay.