Cắn trúng sạn hay mảnh xương thì dừng nhai, nhả hết miếng đang ngậm ra giấy, súc miệng bằng nước, rồi tự kiểm răng bằng lưỡi và bằng một lần cắn nhẹ thứ mềm. Nếu thấy cạnh sắc, mảnh vỡ, đau nhói khi cắn hoặc khi nhả cắn, ê buốt kéo dài với nóng lạnh, nên đến nha sĩ sớm, không chờ tự hết.
Với xương cá nhỏ vướng họng, đừng nuốt cơm cục, đừng uống giấm hay nước chanh theo truyền miệng; ho khạc nhẹ, nếu cảm giác vướng không hết thì đi khám tai mũi họng. Khó thở, chảy nước bọt không nuốt được, đau ngực là lúc gọi 115. Phần còn lại của bài là cách xử lý tại bàn, cách nói với quán và cách ăn món có xương sao cho ít rủi ro.
Một phút đầu tại bàn
Khoảnh khắc nghe tiếng "cạch" trong miệng, phản xạ của nhiều người là nghiến thử hoặc nuốt cho xong. Cả hai đều không nên.
- Dừng nhai ngay, không nghiến thử lại cho chắc.
- Nhả toàn bộ miếng đang ngậm ra một tờ giấy ăn, đừng chỉ nhặt hạt sạn bằng lưỡi rồi nuốt phần còn lại; có thể còn mảnh vụn thứ hai, hoặc mảnh răng.
- Súc miệng bằng nước lọc, nhổ ra giấy hoặc cốc riêng, nhìn xem có mảnh trắng nào giống mảnh răng không.
- Gói vật cứng vào giấy, giữ lại. Nếu là mảnh răng, cho vào một túi nhỏ hoặc gói giấy ẩm mang theo khi đi nha sĩ.
- Dùng lưỡi rà chậm qua mặt nhai và cạnh các răng vừa cắn: tìm chỗ sắc, chỗ hụt, chỗ khác lạ so với bên kia.
- Cắn nhẹ một miếng cơm mềm bằng đúng bên vừa nhai: có đau nhói không, đặc biệt lúc nhả hàm ra.
Nếu cả sáu bước đều không thấy gì lạ thì phần lớn là răng bạn ổn. Ăn tiếp bằng bên kia trong bữa đó cho chắc, và để ý thêm một hai ngày.
Một điều nhỏ hay bị bỏ qua: nhìn lại phần còn trên đĩa. Hạt sạn trong cơm thường không đi một mình; mảnh xương vụn trong thịt chặt cũng vậy. Dàn mỏng phần cơm, thịt còn lại bằng đũa để soi trước khi ăn tiếp, hoặc đổi món khác nếu thấy còn nhiều mảnh lạ.
Tự đọc dấu hiệu ở răng sau khi cắn phải vật cứng
Răng có thể mẻ, nứt mà ban đầu không đau nhiều. Bảng dưới giúp bạn biết dấu hiệu nào đáng đi nha sĩ sớm. Đây không phải chẩn đoán; có nghi ngờ thì để nha sĩ xem.
| Dấu hiệu | Có thể là | Nên làm |
|---|---|---|
| Không đau, lưỡi rà không thấy gì | Răng thường ổn | Theo dõi một hai ngày |
| Cạnh răng sắc, cứa lưỡi, má | Mẻ một góc men răng | Đến nha sĩ trong vài ngày, tránh nhai bên đó |
| Đau nhói khi cắn, rõ nhất lúc nhả hàm | Có thể nứt răng | Đến nha sĩ sớm, vết nứt dễ lan rộng nếu cứ nhai |
| Ê buốt kéo dài với đồ nóng, lạnh, ngọt | Mẻ sâu hoặc nứt chạm vào phần nhạy | Đến nha sĩ sớm |
| Răng lung lay, chảy máu chân răng nhiều | Tổn thương chân răng | Đến nha sĩ ngay |
| Vỡ, rơi miếng trám hoặc răng sứ | Bong phục hình | Giữ lại miếng rơi, hẹn nha sĩ |
Vết nứt nhỏ thường không gây đau liên tục mà chỉ đau theo kiểu nhói lúc cắn một vật nhất định. Nhiều người bỏ qua vì thấy lúc đau lúc không; đến khi vết nứt lan sâu thì việc chữa phức tạp hơn nhiều so với khi phát hiện sớm.
Vì sao một hạt sạn nhỏ lại nguy hiểm cho răng hơn khúc xương to
Nghe có vẻ ngược, nhưng cắn vào một hạt sạn bằng hạt gạo thường nguy cho răng hơn cắn vào khúc xương gà to. Lực nhai của răng hàm khá lớn, và khi bạn nhai cơm mềm, lực đó được trải đều trên cả mặt răng. Khi giữa hai hàm có một vật nhỏ và cứng, toàn bộ lực dồn vào đúng một điểm cỡ đầu kim; men răng chịu mài mòn rất tốt nhưng lại giòn khi bị dồn lực vào một điểm.
Khúc xương to thì bạn nhận ra từ trước khi cắn, lưỡi và môi đã cảm thấy, nên lực cắn chậm lại. Còn hạt sạn lẫn trong cơm, mảnh xương vụn lẫn trong thịt xé, mảnh vỏ ốc trong nước sốt thì không báo trước. Bạn cắn với lực bình thường dành cho đồ mềm, và cú va chạm xảy ra trọn vẹn.
Răng đã có miếng trám lớn, răng đã chữa tuỷ, răng bọc sứ hay răng người lớn tuổi thì càng dễ mẻ hoặc nứt hơn vì cấu trúc răng đã yếu đi. Nếu bạn thuộc nhóm này, thói quen nhai chậm miếng đầu tiên với món dễ có mảnh vụn càng đáng giữ.
Hóc xương nhỏ: thứ không nên làm và lúc phải đi
Không nuốt cơm cục, vỏ chuối, bánh mì cho trôi. Cách này hay được mách, nhưng miếng nuốt to có thể đẩy xương cắm sâu hơn vào thành họng hoặc thực quản, khiến việc lấy ra khó hơn. Nếu xương đã trôi thì tốt; nếu chưa, bạn có thể làm tình trạng tệ hơn.
Không uống giấm, nước chanh cho mềm xương. Lượng giấm uống được không đủ làm mềm xương trong thời gian ngắn mà lại làm rát họng, khiến bạn khó phân biệt cảm giác vướng do xương hay do xót.
Không thò ngón tay vào họng móc. Dễ gây nôn, sặc, xước họng và đẩy xương sâu hơn.
Làm gì thì được. Ho khạc nhẹ vài lần, uống từng ngụm nước nhỏ. Đôi khi xương đã trôi nhưng để lại vết xước nên vẫn thấy vướng một lúc; cảm giác này giảm dần. Nếu vướng kéo dài, đau nhói một điểm khi nuốt thì đi khám tai mũi họng trong ngày.
Lúc gọi 115. Khó thở, thở rít, không nói được, chảy nước bọt vì không nuốt được, đau ngực, nôn ra máu. Lúc này không tự xử lý thêm, gọi cấp cứu hoặc đến cơ sở y tế gần nhất ngay. Trẻ nhỏ hóc xương thì ngưỡng đưa đi khám nên thấp hơn người lớn.
Ví dụ: chị Hạnh và đĩa cơm gà ở Đà Nẵng
Chị Hạnh làm lễ tân khách sạn ở Đà Nẵng, ăn trưa ở quán cơm gà quen. Đang nhai, chị nghe một tiếng "cộp" ở răng hàm bên phải, hoá ra là một mảnh xương gà vụn cứng lẫn trong phần thịt xé. Chị nhả miếng cơm ra giấy, súc miệng, thấy một mẩu xương nhỏ, không có mảnh trắng nào khác.
Chị rà lưỡi: răng hàm có một góc hơi nhám, không sắc. Cắn thử miếng cơm mềm: không đau. Chị ăn tiếp bằng bên trái. Tối về đánh răng thấy ê nhẹ khi súc nước lạnh, sáng hôm sau ê rõ hơn khi uống cà phê đá, và khi cắn hạt lạc bên phải có một cú nhói ngắn lúc nhả hàm.
Chị đi nha sĩ ngay chiều hôm đó. Nha sĩ phát hiện một vết nứt nhỏ ở mặt nhai, xử lý sớm nên đơn giản. Nếu chị chờ thêm vài tuần, tiếp tục nhai đồ cứng bên đó, vết nứt có thể đã lan sâu. Điều chị làm đúng ngay tại quán là nhả ra, giữ lại mảnh xương và đổi bên nhai; điều chị suýt bỏ qua là cú nhói lúc nhả hàm vào sáng hôm sau.
Nói với quán thế nào cho êm
Vật lạ trong món ăn xảy ra ở quán nào cũng có thể gặp: sạn trong gạo, mảnh xương trong thịt chặt, mảnh vỏ trong món ốc, cua. Phần lớn chủ quán sẽ xin lỗi và đổi món hoặc không tính tiền phần đó. Bạn chỉ cần nói bình tĩnh, ngắn gọn, đưa cho quán xem vật cứng còn nằm trong giấy.
Câu mẫu: "Anh ơi, em vừa cắn phải hạt sạn này trong cơm, em gửi anh xem để bếp để ý giúp." Nói như vậy là đủ để quán hiểu, không cần to tiếng trước những bàn khác. Nếu răng có dấu hiệu mẻ, nứt, bạn có thể chụp ảnh vật cứng, đĩa thức ăn và hoá đơn, giữ lại vật cứng, để nếu cần trao đổi thêm thì có thông tin rõ ràng.
Điều không nên là ăn tiếp rồi khi trả tiền mới kể, hoặc bỏ đi không nói gì. Báo ngay giúp quán kiểm tra phần gạo, phần thịt còn lại, và giúp người ăn sau khỏi gặp chuyện tương tự. Còn chuyện đòi bồi thường hay phản ánh chính thức thì là một câu chuyện khác, cần bằng chứng và thời gian, không phải việc của mười phút ở bàn ăn.
Nếu bạn đang đi cùng khách hay đối tác, nên nói nhỏ với nhân viên lúc đứng dậy lấy thêm nước thay vì gọi ngay giữa bàn. Vẫn báo, chỉ là chọn cách báo không làm cả bàn mất hứng.
Lần sau: ăn món dễ có xương, vỏ, sạn sao cho ít rủi ro
Không ai tránh hết được, nhưng vài thói quen nhai giúp bạn phát hiện sớm trước khi cắn mạnh:
- Với món thịt chặt như gà chặt, vịt chặt, sườn chặt, nhai chậm và nhai bằng răng trước chứ đừng đưa ngay vào răng hàm cắn mạnh.
- Với cá, gỡ thịt trên đĩa trước bằng đũa, ăn miếng nhỏ, đừng vừa nói chuyện vừa ăn cá nhiều xương dăm.
- Với món ốc, cua, ghẹ, chú ý mảnh vỏ trong nước sốt và phần thịt rời đã gỡ sẵn.
- Người đã có răng trám lớn, răng sứ, răng từng nứt nên tránh cắn vật cứng bằng bên đó.
- Cho trẻ nhỏ ăn cá, gà, gỡ sạch xương ra đĩa riêng và kiểm tra bằng ngón tay trước khi đút.
- Không ăn quá nhanh: phần lớn ca cắn mạnh vào sạn xảy ra khi ăn vội, nhai bằng lực mạnh ngay từ miếng đầu.
Câu tự hỏi trước khi gắp: món này có được chặt hay giã từ xương không? Nếu có, nhai miếng đầu chậm để biết món đó có nhiều mảnh vụn hay không.
Khi đã từng cắn phải sạn ở một quán, lần sau ăn ở đó hãy chọn món ít rủi ro hơn hoặc nhai chậm hơn mọi khi. Đó không phải chuyện nghi ngờ quán mà là cách tự bảo vệ răng mình, vì răng đã từng va mạnh một lần thì nên được nương tay một thời gian.
Câu hỏi thường gặp
Cắn phải sạn nhưng không đau thì có cần đi nha sĩ không?
Nếu lưỡi rà không thấy cạnh sắc, cắn thức ăn mềm không đau, không ê buốt thì thường chưa cần. Theo dõi thêm một hai ngày; nếu xuất hiện đau nhói khi cắn hoặc ê buốt kéo dài thì nên đi khám.
Nứt răng có tự lành được không?
Răng không tự liền lại vết nứt như xương. Phát hiện sớm thì nha sĩ thường xử lý đơn giản hơn; để lâu và cứ nhai đồ cứng bên đó thì vết nứt dễ lan rộng hơn.
Hóc xương cá có nên nuốt một miếng cơm to cho trôi không?
Không nên. Miếng nuốt to có thể đẩy xương cắm sâu hơn. Ho khạc nhẹ, uống từng ngụm nước nhỏ; nếu vẫn vướng hoặc đau khi nuốt thì đi khám tai mũi họng.
Mảnh răng bị vỡ ra thì nên giữ thế nào?
Gói mảnh răng trong túi nhỏ hoặc giấy sạch hơi ẩm và mang theo khi đi nha sĩ. Nha sĩ sẽ xem mảnh đó để quyết định cách xử lý phù hợp.
Khi nào hóc xương phải gọi cấp cứu?
Khi khó thở, thở rít, không nói được, chảy nước bọt vì không nuốt được, đau ngực hoặc nôn ra máu. Lúc đó gọi 115 hoặc đến cơ sở y tế gần nhất ngay, không tự xử lý thêm.
Ăn phải sạn ở quán thì có nên đòi quán bồi thường không?
Trước hết hãy báo ngay để quán kiểm tra và đổi món. Nếu răng bị tổn hại, giữ lại vật cứng, chụp ảnh món ăn và hoá đơn để có cơ sở trao đổi với quán sau khi đã đi khám.