Xe đạp tuột xích thì dừng ngay, đừng đạp cố; đặt xích vào líp sau trước, rồi móc một đoạn xích lên vài răng phía trên của đĩa trước và quay bàn đạp từ từ về phía trước, xích sẽ tự leo vào. Với xe có bộ đề, đẩy càng đề phía sau về trước để xích chùng ra rồi làm tương tự.
Cả việc chỉ mất vài phút nếu xích không đứt và không bị kẹt chặt giữa đĩa với khung. Phần dưới giúp bạn nhận ra xích tuột kiểu nào, các bước cho từng loại xe, cách giữ tay sạch khi không có khăn lau, những lúc mẹo không ăn thua và vì sao xe của bạn hay tuột xích.
Dừng ngay khi hẫng chân, đừng đạp cố
Dấu hiệu tuột xích rất rõ: đang đạp thì chân hẫng, bàn đạp quay tự do, có khi kèm tiếng lạch cạch. Phản xạ hay gặp là đạp mạnh thêm vài vòng cho xích "tự vào". Đạp cố như vậy thường làm xích chui sâu vào khe giữa đĩa trước và khung xe, kẹt cứng, lúc đó gỡ khó hơn nhiều và có thể làm cong răng đĩa.
Việc đúng là bóp phanh nhẹ, tấp vào lề, xuống xe. Dắt xe lên vỉa hè hoặc chỗ rộng, xa dòng xe, rồi mới xem xích. Nếu đang xuống dốc thì phanh từ từ, đừng lo xích, vì xích tuột không ảnh hưởng đến phanh tay của xe đạp.
Trước khi đụng vào, nhìn một lượt để biết xích tuột ở đâu: ở đĩa trước, ở líp sau hay cả hai. Tuột ra phía ngoài hay chui vào phía trong sát khung. Mười giây quan sát giúp bạn chọn đúng cách, không phải thử mò từng kiểu.
Xích tuột kiểu nào, xử lý thế nào
Bảng dưới gom các kiểu tuột xích hay gặp. Tìm hàng giống xe của bạn rồi xem cách làm tương ứng ở các mục sau.
| Bạn thấy | Nghĩa là | Cách xử lý |
|---|---|---|
| Xích nằm vắt bên ngoài đĩa trước, líp sau vẫn ăn | Kiểu tuột dễ nhất | Móc xích lên răng trên của đĩa trước, quay bàn đạp về trước |
| Xích rơi khỏi cả líp sau | Xích chùng hoặc bánh sau lệch | Lắp líp sau trước, rồi mới lắp đĩa trước |
| Xích chui vào trong, kẹt giữa đĩa trước và khung | Đạp cố sau khi tuột hoặc sang số đĩa quá đà | Quay ngược bàn đạp nhẹ, kéo xích ra từ từ, không nạy mạnh |
| Xích rơi khỏi líp nhỏ nhất ra ngoài, xe có bộ đề | Chỉnh đề lệch hoặc sang số khi đang đạp mạnh | Đẩy càng đề về trước cho xích chùng, đặt vào líp nhỏ nhất |
| Xích đứt hẳn, một đầu thõng xuống | Mắt xích hỏng | Không lắp lại được bằng tay, dắt ra tiệm |
Nếu chưa chắc mình thuộc hàng nào, cứ làm theo cách đầu tiên trước, nhẹ tay. Xích chỉ cần được đặt đúng vài răng là tự vào, không cần dùng sức.
Xe đạp thường không có bộ đề: các bước
Xe đạp phố, xe mini hay xe học sinh không có bộ đề thì xích chỉ chạy trên một đĩa trước và một líp sau. Đây là kiểu dễ lắp lại nhất.
- Dựng chân chống. Nếu cần quay bánh sau tự do, có thể lật úp xe để yên và ghi đông chạm đất, lót túi hoặc áo mưa bên dưới cho đỡ trầy.
- Nếu xích đã rời líp sau, đặt nó vào líp sau trước, sao cho các mắt xích nằm đúng giữa răng ở nửa trên của líp.
- Kéo phần xích còn lại về phía đĩa trước. Móc một đoạn xích lên khoảng bốn năm răng ở phía trên, hơi lệch về phía sau của đĩa trước.
- Giữ đoạn xích đó, quay bàn đạp chậm về phía trước. Đĩa sẽ kéo xích theo và phần còn lại tự leo lên răng.
- Quay thêm vài vòng để chắc xích ăn đều, không nhảy. Lật xe lại, đạp thử chậm vài mét trước khi đi tiếp.
Nếu xích căng quá không móc lên được đĩa trước, thường là do bạn đặt xích lệch ở líp sau, chưa vào hẳn răng. Kiểm lại phía sau trước khi cố kéo. Còn nếu xích chùng đến mức vừa lắp xong đạp vài vòng lại tuột, đó là lúc cần căng xích ở tiệm, mẹo bên đường không giải quyết được.
Xe có bộ đề: đẩy càng đề trước khi lắp
Xe thể thao, xe địa hình có bộ đề phía sau giữ xích căng bằng một càng có hai bánh răng nhỏ. Càng này là lý do bạn không kéo xích lên được: nó kéo xích ngược lại. Cách làm là dùng một tay đẩy càng đề về phía trước, xích sẽ chùng ra, đủ để tay kia đặt xích vào đĩa.
Đặt xích vào líp nhỏ nhất ở phía sau và đĩa nhỏ nhất ở phía trước nếu có thể, vì ở vị trí đó xích chùng nhất và dễ vào nhất. Sau đó thả càng đề, nhấc bánh sau lên hoặc lật xe, quay bàn đạp về phía trước vài vòng. Nếu tay đề đang ở số lớn, xích sẽ tự chuyển lên khi bạn quay, đó là bình thường.
Kiểm xem xích có chạy qua đúng hai bánh răng nhỏ trên càng đề không. Lúc vội, xích hay bị đặt vắt ra ngoài một trong hai bánh này, đạp được vài vòng rồi kêu và tuột lại. Nhìn từ bên cạnh, xích phải đi theo hình chữ S qua hai bánh răng.
Với xe có bộ đề, xích tuột thường do sang số khi đang đạp mạnh lên dốc hoặc sang nhiều số một lúc. Lần sau, nhả lực đạp một chút khi bấm đề và sang từng số một.
Giữ tay sạch khi không có khăn lau
Dùng lá cây, giấy hay túi nilon làm găng. Bọc ngón tay bằng một chiếc lá to, tờ giấy ăn gấp đôi hay túi nilon nhỏ rồi mới cầm xích. Bạn chỉ cần chạm vào xích ở vài chỗ, một lớp lót mỏng đủ giữ tay không đen.
Chạm vào xích bằng đầu ngón, không nắm cả bàn tay. Lắp xích chỉ cần đẩy và móc, không cần nắm chặt. Dùng hai đầu ngón cái và trỏ, dầu chỉ dính một chỗ nhỏ.
Dùng que nhỏ để móc xích. Một que cây khô cứng hoặc nắp bút cũng dùng được để đẩy xích lên răng đĩa mà tay không chạm vào.
Lau dầu bằng khăn ướt hoặc xà phòng ở chỗ rửa tay. Dầu xích bám chặt, nước không thì rửa không sạch. Nếu đi học hay đi làm, tới nơi rửa bằng xà phòng, kỳ kẽ móng. Đừng lau tay vào quần áo, vết dầu trên vải khó giặt hơn trên da nhiều.
Coi chừng ống quần và tà áo. Khi cúi xuống lắp xích, gấu quần và tà áo dài dễ quệt vào xích. Xắn quần hoặc kẹp tà áo lại trước khi ngồi xuống.
Lắp xong rồi: kiểm ba thứ trước khi đạp tiếp
Xích vào rồi chưa có nghĩa là xong. Dành thêm một phút kiểm mấy thứ dưới đây, tránh việc đạp được một đoạn lại tuột ngay giữa ngã tư.
- Quay bàn đạp về phía trước ít nhất năm vòng, nhìn xích chạy qua cả đĩa trước lẫn líp sau, không có chỗ nào nhảy răng hay vắt lệch.
- Quay ngược bàn đạp một hai vòng, xích phải chạy trơn, không mắc. Nếu quay ngược mà xích tuột ra là đã lắp lệch răng ở đâu đó.
- Bóp thử phanh trước và phanh sau. Lúc lật xe hay loay hoay lắp xích, dây phanh có thể bị vướng hoặc má phanh bị đẩy lệch.
- Nhìn bánh sau từ phía sau xe: bánh phải nằm giữa hai càng khung. Bánh lệch hẳn sang một bên là lý do xích tuột, cần chỉnh ở tiệm.
- Đạp thử chậm trên vỉa hè hoặc đoạn đường vắng chừng vài chục mét, đạp hơi mạnh một lần để chắc xích chịu lực.
Nếu cả năm điều trên đều ổn, bạn có thể đi tiếp bình thường. Chỉ cần một điều không ổn, nhất là bánh lệch hoặc phanh bất thường, hãy đạp chậm tới tiệm gần nhất thay vì đi tiếp quãng dài.
Khi nào mẹo không ăn thua: dắt xe ra tiệm
Có vài trường hợp lắp lại bên đường không giải quyết được. Xích đứt hẳn là rõ nhất: không có dụng cụ chuyên dùng thì không nối lại được. Xích kẹt cứng giữa đĩa và khung, kéo nhẹ không ra, cũng nên dừng; dùng tua vít hay que sắt nạy mạnh dễ làm cong đĩa, trầy khung, có khi bung mắt xích.
Trường hợp thứ ba là xích lắp vào rồi chỉ đạp vài vòng lại tuột. Lúc đó xích quá chùng, đĩa trước bị cong, hoặc bánh sau lệch khỏi vị trí. Cố lắp đi lắp lại vừa mất thời gian vừa có thể tuột đúng lúc qua đường. Dắt xe tới tiệm sửa xe gần nhất, đa số chỉ cần căng lại xích và siết ốc trục bánh sau.
Ví dụ em Khoa học lớp mười một ở Huế, xe đạp tuột xích ba lần trên đường đi học. Lần thứ ba em để ý thấy bánh sau lệch hẳn về một bên, sát vào khung. Em dắt xe vào một tiệm ven đường, thợ chỉnh lại bánh sau và căng xích trong vài phút. Từ đó xe không tuột nữa. Lắp đi lắp lại bên đường thì không bao giờ sửa được chỗ lệch đó.
Lần sau: vì sao xe hay tuột xích và cách phòng
Xích không tự nhiên tuột. Phần lớn các lần tuột có một trong mấy lý do dưới đây, và đều phòng được.
- Xích chùng: kiểm bằng cách ấn nhẹ vào giữa đoạn xích dưới, nếu xích võng xuống nhiều, nhờ tiệm căng lại.
- Xích khô, rỉ: xích khô cứng, khó uốn qua răng, dễ nhảy. Tra dầu xích định kỳ, lau phần dầu thừa để đỡ bám bụi.
- Răng đĩa hoặc líp mòn: răng mòn nhọn như vây cá thì giữ xích kém, cần thay ở tiệm.
- Sang số khi đạp mạnh, với xe có bộ đề: nhả lực đạp khi bấm đề, sang từng số.
- Bánh sau lệch sau khi vá săm hoặc tháo bánh: kiểm khoảng cách hai bên bánh với khung có đều không.
- Va chạm làm cong đĩa: quay bàn đạp, nhìn đĩa từ phía trên, nếu thấy đĩa đảo qua lại thì đã cong.
Cách tự kiểm nhanh mỗi tuần: lật xe, quay bàn đạp vài vòng và nghe. Xích chạy êm, không lạch cạch, không nhảy răng là ổn. Nghe tiếng kêu lạ hay thấy xích nhảy thì xử lý ở tiệm trước khi nó tuột giữa đường.
Câu hỏi thường gặp
Xe đạp tuột xích có nên đạp tiếp cho xích tự vào không?
Không nên. Đạp cố thường làm xích chui vào khe giữa đĩa trước và khung, kẹt cứng và có thể làm cong răng đĩa. Hãy dừng lại, dắt xe vào lề và lắp lại bằng tay theo đúng kiểu xích bị tuột.
Lắp xích xe đạp nên lắp ở đĩa trước hay líp sau trước?
Lắp líp sau trước, sau đó móc một đoạn xích lên vài răng phía trên của đĩa trước và quay bàn đạp từ từ về phía trước. Lắp theo thứ tự này xích đủ chùng để tự leo vào đĩa trước.
Xe đạp có bộ đề tuột xích thì lắp thế nào?
Dùng một tay đẩy càng đề phía sau về trước để xích chùng ra, đặt xích vào líp nhỏ nhất và đĩa nhỏ nhất, thả càng đề rồi quay bàn đạp. Kiểm xích đi qua đúng hai bánh răng nhỏ trên càng đề theo hình chữ S.
Vì sao xe đạp của mình cứ tuột xích liên tục?
Thường do xích chùng, bánh sau bị lệch, xích khô rỉ, răng đĩa mòn hoặc đĩa bị cong. Những lỗi này lắp lại bên đường không sửa được, nên dắt xe ra tiệm để căng xích và chỉnh bánh.
Lắp xích xe đạp mà không muốn bẩn tay thì làm sao?
Lót ngón tay bằng lá cây, giấy ăn hoặc túi nilon, chỉ dùng đầu ngón để móc xích, hoặc dùng que nhỏ đẩy xích lên răng. Nếu dính dầu thì rửa bằng xà phòng, không lau vào quần áo.