Khi xe đổ đèo hay thang máy lên xuống nhanh làm tai ù, bạn thường gỡ được ngay bằng cách nuốt nước bọt, nhai, ngáp thật rộng, hoặc bịt mũi ngậm miệng rồi thổi rất nhẹ cho tới khi nghe "tách" một tiếng trong tai. Tiếng tách đó là lúc áp suất hai bên màng nhĩ đã cân bằng lại.
Ù tai kiểu này xảy ra vì áp suất không khí bên ngoài thay đổi nhanh hơn khả năng tự điều chỉnh của tai. Nó thường chỉ khó chịu vài phút. Nhưng có vài tình huống, như đang bị cảm nghẹt mũi, mẹo thổi tai cần làm rất nhẹ hoặc không nên làm, và có những dấu hiệu cho thấy ù tai không còn là chuyện đổi độ cao.
Vì sao tai bị "đặc" lại khi đổ đèo
Gia đình chị Lan từ Khánh Hoà đi xe khách lên Lâm Đồng thăm họ hàng. Đoạn đường đèo dài, xe lên cao rồi đổ dốc liên tục. Tới khúc xuống, cả chị và bé Bin sáu tuổi đều thấy tai đặc lại, nghe tiếng người nói như cách một lớp bông, có lúc hơi tức trong tai. Bé Bin bắt đầu dụi tai và khóc.
Phía sau màng nhĩ là một khoang nhỏ chứa không khí, gọi là tai giữa. Khoang này thông xuống họng bằng một ống nhỏ, bình thường đóng lại, chỉ mở ra trong chốc lát mỗi khi ta nuốt hay ngáp. Khi áp suất bên ngoài thay đổi nhanh, như lúc đổ đèo, áp suất trong tai giữa không theo kịp, màng nhĩ bị đẩy lệch về một phía, và ta nghe như bị bịt tai.
Đổ đèo thường gây ù rõ hơn lên đèo, vì khi đi xuống, không khí bên ngoài nén chặt hơn, đẩy màng nhĩ vào trong, và cái ống nhỏ kia khó tự bật mở hơn. Mọi mẹo dưới đây đều nhằm một việc: giúp ống đó mở ra để không khí vào cân bằng.
Các cách cân bằng tai, từ nhẹ nhất tới mạnh hơn
Thử lần lượt, cách sau chỉ dùng khi cách trước chưa ăn thua:
- Nuốt nhiều lần. Uống từng ngụm nước nhỏ hoặc chỉ nuốt nước bọt. Mỗi lần nuốt, ống thông tai mở ra trong chốc lát.
- Nhai. Nhai kẹo cao su hoặc ngậm một viên kẹo cứng giúp bạn nuốt thường xuyên hơn trong suốt đoạn đổ dốc.
- Ngáp thật rộng. Há miệng ngáp hết cỡ, hàm dưới đưa ra trước và xuống. Ngáp kéo các cơ quanh ống thông tai, giúp nó mở rộng hơn khi nuốt.
- Bịt mũi, ngậm miệng, thổi rất nhẹ. Dùng hai ngón tay bịt mũi, ngậm miệng, rồi thở ra nhẹ như đang thổi bong bóng xà phòng, tới khi nghe tiếng tách nhỏ trong tai. Chỉ thổi nhẹ, không bao giờ gồng mạnh tới đỏ mặt.
- Bịt mũi rồi nuốt. Bịt mũi, ngậm một ngụm nước nhỏ và nuốt. Với một số người, cách này dễ mở tai hơn cách thổi.
Làm sớm và làm nhiều lần trong lúc xe đổ dốc, đừng chờ tới khi tai đã ù đặc mới làm. Cân bằng từng chút một dễ hơn nhiều so với cố gỡ một lần khi chênh áp đã lớn.
Chị Lan đưa bé Bin chai nước, dặn uống từng ngụm nhỏ suốt đoạn xuống dốc, còn chị thì ngáp và bịt mũi thổi nhẹ. Khoảng vài phút sau, cả hai đều nghe tiếng tách và tai thông lại.
Ù tai ở từng hoàn cảnh: cách nào hợp
Mỗi tình huống có cách dễ làm nhất:
| Tình huống | Cách hợp nhất | Lưu ý |
|---|---|---|
| Thang máy toà nhà cao lên xuống nhanh | Nuốt vài lần, ngáp | Thường tự hết sau khi ra khỏi thang vài chục giây |
| Xe khách, ô tô đổ đèo dài | Uống nước từng ngụm, nhai kẹo suốt đoạn dốc | Bắt đầu ngay khi xe bắt đầu xuống |
| Ngồi sau xe máy đổ đèo | Nuốt, ngáp; không bịt mũi khi đang ngồi xe | Giữ tay bám chắc, chỉ thổi tai khi đã dừng xe |
| Trẻ nhỏ biết uống, biết nhai | Cho uống nước từng ngụm, ăn món cần nhai | Không cho trẻ nhỏ ngậm kẹo cứng vì dễ hóc |
| Em bé còn bú | Cho bú bình hoặc bú mẹ trong lúc xe đổ dốc | Bế bé ngồi hơi thẳng khi bú |
| Đang cảm, nghẹt mũi | Chỉ nuốt, ngáp; thổi tai rất nhẹ hoặc bỏ qua | Thổi mạnh khi nghẹt mũi dễ gây đau tai |
Với trẻ nhỏ không biết làm theo hướng dẫn, mục tiêu là giúp bé nuốt thường xuyên. Bé khóc cũng là một cách mở tai tự nhiên, nên đừng quá hoảng khi bé quấy trong đoạn đổ đèo, hãy dỗ bằng nước, bằng bú.
Những việc không nên làm khi tai đang ù
Thổi mạnh khi bịt mũi. Gồng thổi thật mạnh có thể gây đau tai, thậm chí tổn thương màng nhĩ. Thổi nhẹ như thổi bong bóng là đủ; không ăn thua thì chuyển sang nuốt, ngáp.
Ngoáy tai, chọc tăm bông vào tai. Ù tai do áp suất nằm ở phía sau màng nhĩ, ngoáy ống tai không giúp được gì mà còn dễ làm trầy ống tai hoặc đẩy ráy tai vào sâu.
Vỗ mạnh vào tai, lắc đầu thật mạnh. Những động tác này không cân bằng được áp suất và có thể gây đau, chóng mặt.
Nhỏ dầu, nước, các thứ khác vào tai. Không có thứ gì nhỏ vào tai giúp cân bằng áp suất. Nếu tai đau, chảy dịch, cần bác sĩ xem trước.
Ngủ say suốt đoạn đổ đèo. Khi ngủ, ta nuốt ít hơn hẳn, nên dễ tỉnh dậy với tai ù đặc. Nếu biết sắp đổ dốc dài, cố thức và nuốt thường xuyên trong đoạn ấy.
Đeo tai nghe nhét tai, mở nhạc to cho "át" tiếng ù. Âm thanh to không làm tai thông mà chỉ thêm tải cho tai đang chênh áp. Tháo tai nghe ra trong đoạn dốc, nuốt và ngáp, nghe nhạc lại khi tai đã thông.
Hoảng lên khi tai ù đặc. Lo lắng làm bạn quên nuốt, thở gấp, khó chịu thêm. Ù tai do đổi độ cao gần như luôn tự hết; bình tĩnh làm lại từ cách nhẹ nhất.
Đang cảm, nghẹt mũi mà phải đi đèo: chuẩn bị thế nào
Khi bị cảm, viêm mũi, niêm mạc quanh ống thông tai sưng lên, ống khó mở hơn, nên ù tai đến dễ và lâu hết hơn. Đây cũng là lúc thổi tai mạnh dễ gây đau nhất. Nếu có thể chọn, hãy dời chuyến đi đèo tới khi hết nghẹt mũi.
Nếu buộc phải đi, chuẩn bị nhiều nước uống và chút đồ ăn cần nhai, bắt đầu nuốt từ sớm khi xe chuẩn bị xuống dốc. Xì mũi nhẹ từng bên trước chuyến đi, không xì mạnh cả hai bên cùng lúc. Việc dùng thuốc xịt mũi hay thuốc gì trước chuyến đi thì hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ, đừng tự mua theo lời truyền miệng.
Sau chuyến đi, nếu tai vẫn ù kèm đau tăng dần, nghe kém đi rõ, hoặc có dịch chảy ra từ tai, đừng chờ tự khỏi. Tai đang viêm mà chịu thêm chênh áp có thể cần được khám và theo dõi. Ghi lại ngày đi, đoạn đường, lúc bắt đầu ù để kể với bác sĩ cho rõ.
Lần sau đi đèo, đi xa: mang theo gì cho tai
Một vài thứ nhỏ để sẵn trong túi giúp đoạn đường đèo dễ chịu hơn cho cả nhà:
- Chai nước nhỏ cho mỗi người, nhất là trẻ em, để uống từng ngụm khi xe xuống dốc.
- Kẹo cao su cho người lớn; với trẻ lớn, những món ăn vặt mềm cần nhai như bánh mì, trái cây cắt miếng.
- Bình sữa hoặc chuẩn bị sẵn để cho em bé bú đúng lúc xe đổ đèo.
- Khăn giấy để xì mũi nhẹ trước đoạn dốc nếu đang hơi nghẹt.
- Ngồi chỗ ít say xe như hàng ghế giữa, nhìn ra xa phía trước; say xe kèm ù tai sẽ khó chịu gấp đôi.
Chị Lan sau chuyến ấy rút ra kinh nghiệm: hỏi tài xế còn bao lâu tới đoạn đổ đèo, rồi đánh thức bé Bin trước đó vài phút, đưa nước và bánh. Lần về, cả nhà không ai còn bị tai đặc như lần đầu.
Tự kiểm: tai đã thông hẳn chưa, hay còn chênh áp
Sau khi nghe tiếng tách, nhiều người vẫn thấy tai hơi khác lạ một lúc. Muốn biết tai đã thông hẳn chưa, thử vài cách đơn giản. Bịt nhẹ từng bên tai bằng lòng bàn tay rồi buông ra, so xem hai bên nghe tiếng xe, tiếng người nói có như nhau không. Nói thầm một câu và để ý: nếu giọng mình vang to bất thường trong đầu như nói trong thùng, có thể tai còn chênh áp hoặc còn ứ dịch.
Nếu một bên vẫn ù, lặp lại vài lần nuốt và ngáp, không cần thổi thêm. Tai thường tự điều chỉnh nốt trong vòng vài chục phút đến vài giờ khi bạn đã ở độ cao ổn định. Uống nước, nói chuyện, ăn nhẹ đều giúp bạn nuốt nhiều hơn một cách tự nhiên.
Một điều cần nhớ là đừng đo bằng cách tăng âm lượng tai nghe lên thật to để thử. Khi tai còn ù, bạn dễ vặn âm lượng quá mức mà không biết, và khi tai thông lại thì tiếng nhạc to đó đang đổ thẳng vào tai.
Khi nào ù tai cần đi khám
Ù tai do đổ đèo, thang máy thường hết sau vài phút đến vài giờ. Hãy đi khám tai nếu:
- Tai ù, nghe kém kéo dài hơn vài ngày sau chuyến đi.
- Đau tai nhiều, đau tăng dần, hoặc có dịch, máu chảy ra từ tai.
- Nghe kém đột ngột ở một bên tai, dù không liên quan đến đổi độ cao: cần đi khám sớm, càng sớm càng tốt.
- Ù tai kèm chóng mặt quay cuồng, buồn nôn, mất thăng bằng.
- Có tiếng ù, tiếng rít trong tai kéo dài liên tục mà trước đây chưa từng có.
Nếu nghe kém đột ngột kèm méo miệng, yếu tay chân, nói khó thì gọi 115 ngay. Còn với trẻ nhỏ, nếu sau chuyến đi bé hay kéo tai, quấy khóc, sốt, hãy đưa bé đi khám.
Người vừa phẫu thuật tai, mũi, xoang hoặc từng bị thủng màng nhĩ nên hỏi bác sĩ trước khi đi những cung đường đèo dài, và không tự thổi tai khi chưa được hướng dẫn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao đổ đèo lại bị ù tai nhiều hơn lên đèo?
Khi xuống dốc, áp suất bên ngoài tăng lên, đẩy màng nhĩ vào trong và ống nhỏ thông từ tai xuống họng khó tự mở hơn. Vì vậy cần chủ động nuốt, ngáp thường xuyên trong lúc xe đổ dốc.
Bịt mũi thổi để thông tai có nguy hiểm không?
Nếu thổi thật nhẹ, như thổi bong bóng xà phòng, thì thường an toàn với người khoẻ. Thổi gồng mạnh, nhất là khi đang nghẹt mũi, có thể gây đau tai và tổn thương màng nhĩ, nên không làm.
Trẻ nhỏ bị ù tai khi đi đèo thì làm sao?
Giúp trẻ nuốt thường xuyên: cho uống nước từng ngụm, ăn món cần nhai, em bé thì cho bú trong lúc xe đổ dốc. Không cho trẻ nhỏ ngậm kẹo cứng vì dễ hóc.
Đang cảm, nghẹt mũi có nên đi đèo không?
Nếu có thể, nên dời chuyến đi tới khi hết nghẹt mũi vì ù tai sẽ đến dễ và lâu hết hơn. Nếu phải đi, nuốt từ sớm, thổi tai rất nhẹ hoặc bỏ qua, và hỏi bác sĩ trước khi dùng thuốc.
Ù tai sau khi đi đèo bao lâu thì hết?
Thường chỉ vài phút đến vài giờ khi tai cân bằng lại. Nếu ù, nghe kém kéo dài nhiều ngày, đau tai tăng dần hoặc có dịch chảy ra, bạn nên đi khám tai.
Nghe kém đột ngột có phải chỉ là ù tai thường không?
Không nên coi là chuyện thường. Nghe kém đột ngột ở một bên tai, nhất là không liên quan đổi độ cao, cần đi khám sớm. Nếu kèm méo miệng, yếu tay chân, nói khó thì gọi 115 ngay.