Khi bắp chân co cứng giữa đường, cách gỡ nhanh và an toàn nhất là dừng lại, duỗi thẳng chân và kéo mũi bàn chân về phía người, hoặc đứng dồn trọng lượng lên chân đó với gót ép xuống đất, giữ vài chục giây tới khi cơ nhả ra. Kéo giãn đúng chiều thường làm cơn chuột rút dịu đi trong vòng một phút.
Chuột rút là khi một bó cơ co mạnh ngoài ý muốn và không chịu thả ra. Nó rất đau nhưng thường vô hại và qua nhanh. Bài này nói về kiểu chuột rút gặp lúc đang ở ngoài: đi bộ tham quan cả ngày, đứng xếp hàng lâu, ngồi xe khách hàng giờ không duỗi chân. Chuột rút khi đang bơi hay đang lái xe là chuyện khác, phải lo an toàn trước tiên.
Một ngày hội chợ và cú co cứng lúc ba giờ chiều
Chị Mai ở Hà Nội đi hội chợ đồ gia dụng từ chín giờ sáng, đi bộ khắp các gian hàng, đứng xếp hàng chờ thanh toán gần nửa tiếng giữa trưa nắng, uống chưa hết một chai nước. Ba giờ chiều, đang bước lên bậc thềm thì bắp chân phải co rút, cứng như hòn đá, chị không bước thêm được bước nào.
Chưa ai biết chính xác mọi nguyên nhân của chuột rút, nhưng những thứ hay gặp trước một cơn co cứng thì khá quen: cơ phải làm việc lâu hơn thường ngày, cơ mỏi, ra nhiều mồ hôi mà uống ít, đứng yên một tư thế lâu, giày không vừa hoặc đế quá cứng, và ngồi gập chân hàng giờ. Một ngày đi chơi như của chị Mai hội đủ.
Điều đáng nhớ là cơn co sẽ qua. Việc của bạn trong vài chục giây ấy là đứng hoặc ngồi an toàn, không ngã, và kéo cơ theo chiều ngược với chiều nó đang co.
Cơn chuột rút đến giữa chỗ đông người còn có thêm một cái khó: bạn ngại làm phiền, cố gắng đứng gượng, đi tiếp cho khỏi ai nhìn. Chính lúc đó dễ trượt chân nhất. Ngồi bệt xuống bậc thềm một phút trông có thể hơi kỳ, nhưng an toàn hơn nhiều so với ngã trên bậc thang.
Gỡ cơn co cứng ngay tại chỗ
Làm theo thứ tự, không cần dụng cụ:
- Dừng lại và giữ thăng bằng. Bám vào tường, lan can, vai người đi cùng hoặc ngồi xuống ghế, bậc thềm. Đừng cố bước tiếp; chân đang co cứng rất dễ làm bạn ngã.
- Duỗi thẳng chân bị chuột rút. Nếu ngồi, duỗi chân ra phía trước, đầu gối thẳng.
- Kéo mũi bàn chân về phía người. Dùng tay nắm các ngón chân hoặc mũi giày kéo nhẹ về phía mình, hoặc quàng một chiếc khăn, quai túi qua lòng bàn chân rồi kéo. Giữ khoảng hai mươi đến ba mươi giây.
- Nếu đứng được: bước chân bị chuột rút ra sau một bước, gót ép sát xuống đất, đầu gối thẳng, hơi ngả người về phía trước, hai tay chống tường. Cảm giác căng ở bắp chân là đúng chiều.
- Xoa nhẹ bắp chân dọc theo chiều cơ sau khi đã đỡ, không bóp mạnh.
- Đi lại chậm vài bước rồi mới đi tiếp, uống thêm nước.
Chị Mai ngồi xuống bậc thềm, dùng quai túi vải quàng qua bàn chân để kéo. Khoảng nửa phút sau cơ nhả ra. Bắp chân còn ê ê cả buổi tối, chuyện đó bình thường sau một cơn co mạnh.
Những việc không nên làm khi đang chuột rút
Đấm, bóp thật mạnh vào bắp chân. Cơ đang co cứng mà bị bóp mạnh dễ đau thêm và bầm. Xoa nhẹ sau khi đã kéo giãn mới có ích.
Kéo giãn ngược chiều. Duỗi mũi chân ra xa, kiễng chân lên làm bắp chân co thêm. Chiều đúng là kéo mũi chân về phía người, gót hạ xuống.
Cố bước đi cho "hết". Đi tiếp khi chân còn co cứng dễ khiến bạn ngã, nhất là ở bậc thang, lề đường.
Xoa dầu nóng rồi tin là khỏi. Cảm giác nóng trên da không làm cơ thả ra. Nếu muốn xoa thì sau khi đã kéo giãn, và không xoa lên vùng da trầy xước.
Kéo giãn quá mạnh, giật cục. Kéo từ từ, đều tay, giữ yên. Giật mạnh có thể làm tổn thương cơ đang bị căng.
Uống một hơi thật nhiều nước ngay lúc đó. Nước không làm cơ thả ra trong vài giây. Kéo giãn trước, uống vài ngụm sau khi đã đỡ, rồi uống đều trong phần còn lại của ngày.
Đi tiếp cả quãng dài ngay sau khi hết co. Bắp chân vừa co mạnh dễ co lại lần nữa nếu bạn lập tức đi nhanh hay leo dốc. Đi chậm vài phút, nghỉ ở chỗ râm mát rồi hãy tăng tốc.
Chuột rút ở từng hoàn cảnh ngoài đường: làm gì cho đúng
Cùng là bắp chân co cứng, nhưng chỗ bạn đang ở quyết định bước đầu tiên:
| Đang ở đâu | Bước đầu tiên | Rồi làm gì |
|---|---|---|
| Đi bộ trên vỉa hè, khu tham quan | Dừng lại, tựa vào tường hoặc cột, tránh đứng giữa lối đi | Bước chân ra sau, ép gót xuống đất kéo giãn |
| Đứng xếp hàng lâu | Báo người phía sau giữ chỗ, bước ra cạnh hàng | Kéo giãn, rồi đổi chân trụ, nhón gót lên xuống nhẹ để máu lưu thông |
| Ngồi xe khách nhiều giờ | Duỗi chân hết mức có thể dưới ghế trước | Kéo mũi chân về phía người; xuống xe đi lại ở trạm dừng |
| Ngồi sau xe máy | Báo người lái tấp vào chỗ an toàn | Xuống xe, kéo giãn trên vỉa hè |
| Đang tự lái xe máy | Giảm ga, tấp vào lề an toàn, không cố chạy tiếp | Xuống xe kéo giãn; nghỉ đủ rồi mới đi |
Với chuột rút khi đang bơi, việc đầu tiên là giữ người nổi và gọi người giúp, không thử kéo giãn ở chỗ nước sâu. Đó là tình huống an toàn dưới nước, không còn là mẹo đi đường.
Đi chơi cả ngày, ngồi xe xa: phòng chuột rút từ sáng
Một ít chuẩn bị đơn giản giúp bắp chân đỡ "dở chứng" vào giữa chiều:
- Mang chai nước và uống rải đều cả ngày, nhất là khi trời nóng, ra nhiều mồ hôi; đừng chờ khát mới uống.
- Đi giày đã quen chân, đế êm vừa phải; không chọn ngày đi bộ nhiều để thử đôi giày mới.
- Cứ khoảng một giờ ngồi xe hoặc đứng một chỗ, cử động cổ chân: xoay vòng, gập lên gập xuống mười lần.
- Trước khi bắt đầu đi bộ dài, kéo giãn bắp chân mỗi bên khoảng ba mươi giây.
- Chia ngày đi bộ thành nhiều chặng, xen chỗ ngồi nghỉ có bóng mát.
- Ăn uống đủ bữa; đi chơi bỏ bữa trưa vì mải mê là chuyện thường gặp.
Người lớn tuổi, người đang mang thai hay người đang dùng một số thuốc theo đơn thường dễ chuột rút hơn. Nếu bạn thuộc nhóm này và hay bị, hãy hỏi bác sĩ khi đi khám định kỳ, đừng tự mua thuốc bổ sung uống theo lời truyền miệng.
Người đi cùng bị chuột rút: giúp thế nào cho đúng
Nhiều khi người bị chuột rút là mẹ, là bạn đi cùng, còn bạn là người đứng cạnh lúng túng. Vài việc giúp được ngay:
- Đỡ người đó ngồi xuống chỗ chắc chắn: bậc thềm, ghế, mép bồn hoa. Đừng để họ cố đứng một chân giữa lối đi.
- Hỏi chỗ đau rồi nhẹ nhàng nâng bàn chân họ lên, đầu gối duỗi thẳng, đặt lòng bàn tay mình dưới mũi bàn chân và đẩy từ từ về phía người họ. Hỏi xem lực vậy đã vừa chưa.
- Giữ yên tư thế khoảng nửa phút, không lắc, không giật. Khi họ nói cơ đã mềm ra, thả từ từ.
- Đưa nước cho họ uống, che nắng nếu đang đứng giữa trời.
- Đỡ họ đứng dậy, đi chậm vài bước cạnh họ. Nếu là người lớn tuổi, cho nghỉ lâu hơn rồi mới đi tiếp.
Nếu người đó đau tới mức không cho chạm vào, chân sưng, biến dạng hoặc họ vừa ngã, đừng kéo giãn: để họ ngồi yên và đưa đi khám. Với người cao tuổi bị chuột rút giữa chỗ đông, nguy cơ lớn nhất thường là cú ngã, nên việc giữ họ ngồi vững quan trọng hơn mọi động tác.
Cơn đau bắp chân này có đúng là chuột rút không?
Chuột rút có mấy đặc điểm khá rõ: đến đột ngột, cơ cứng lại sờ thấy được, đau dữ dội nhưng dịu đi trong vòng vài phút khi kéo giãn, sau đó có thể còn ê nhẹ một hai ngày. Nếu cơn đau của bạn không giống vậy, đừng vội gán cho chuột rút.
Hãy tự hỏi: bắp chân có sưng to hơn chân bên kia không, có nóng, đỏ không? Đau có kéo dài nhiều giờ mà không dịu khi nghỉ không? Mình vừa ngồi xe, đi máy bay rất lâu hay vừa nằm bất động nhiều ngày không? Đau xuất hiện mỗi lần đi bộ một đoạn rồi hết khi dừng lại, lặp đi lặp lại không? Chân có bị trượt, vấp, va đập trước đó không?
Nếu câu trả lời có chữ "có" ở bất kỳ câu nào, đó không phải chuyện kéo giãn cho qua. Đọc kỹ mục tiếp theo.
Dấu hiệu cần đi khám ngay
Hãy tới cơ sở y tế sớm thay vì tự xử lý nếu:
- Bắp chân một bên sưng, nóng, đỏ, đau kéo dài, đặc biệt sau chuyến đi xa ngồi lâu hoặc sau thời gian nằm nhiều.
- Đau chân kèm khó thở, đau ngực, ho ra máu: gọi 115 ngay.
- Cơ co cứng kéo dài hơn mười phút dù đã kéo giãn, hoặc cơ yếu hẳn, không cử động được.
- Chuột rút lặp lại rất thường xuyên, nhiều lần trong tuần, ảnh hưởng giấc ngủ hay việc đi lại.
- Chân bị va đập, trẹo trước khi đau, có bầm tím rõ hoặc không đứng được.
Bác sĩ cần khám tận nơi để phân biệt chuột rút với những vấn đề về mạch máu, thần kinh hay chấn thương. Không có mẹo nào nên thử khi chân sưng nóng một bên: đừng xoa bóp, đừng đắp gì lên, giữ chân nghỉ và đi khám.
Khi đi khám, kể rõ cơn đau bắt đầu lúc nào, bạn vừa đi đâu, ngồi xe bao lâu, có đang dùng thuốc gì theo đơn. Những thông tin ấy giúp bác sĩ khoanh vùng nhanh hơn nhiều so với một câu "em bị đau chân".
Câu hỏi thường gặp
Bị chuột rút bắp chân thì kéo chân theo chiều nào?
Kéo mũi bàn chân về phía người với đầu gối duỗi thẳng, hoặc đứng bước chân đó ra sau và ép gót xuống đất. Không kiễng chân hay duỗi mũi chân ra xa vì như vậy bắp chân co thêm.
Chuột rút xong bắp chân còn đau cả ngày có sao không?
Sau một cơn co mạnh, bắp chân thường còn ê ẩm một đến hai ngày, chuyện này bình thường. Nếu bắp chân sưng, nóng, đỏ hoặc đau tăng dần thì nên đi khám.
Ngồi xe khách lâu bị chuột rút thì làm sao?
Duỗi chân hết mức có thể, kéo mũi chân về phía người, xoay cổ chân đều đặn. Ở mỗi trạm dừng, xuống xe đi lại vài phút. Chuyến đi dài nên uống nước đều thay vì nhịn để đỡ phải đi vệ sinh.
Có nên xoa dầu nóng khi bị chuột rút không?
Dầu nóng chỉ tạo cảm giác ấm trên da, không làm cơ thả ra. Việc cần làm trước tiên là kéo giãn đúng chiều; xoa nhẹ bằng tay sau khi cơ đã dịu là đủ.
Uống nhiều nước có tránh được chuột rút không?
Uống đủ nước là một phần giúp giảm nguy cơ, nhất là khi trời nóng và ra nhiều mồ hôi, nhưng không bảo đảm. Đi giày phù hợp, nghỉ giữa chặng và kéo giãn trước khi đi bộ dài cũng quan trọng không kém.
Đau bắp chân như thế nào thì không phải chuột rút thường?
Khi bắp chân một bên sưng, nóng, đỏ, đau kéo dài nhiều giờ, nhất là sau khi ngồi xe hay nằm lâu, hoặc đau kèm khó thở, đau ngực. Những trường hợp này cần đi khám ngay, khó thở thì gọi 115.